Plan ewakuacji - jak go stworzyć krok po kroku?

Plan ewakuacji to dokument graficzny, który w sytuacji pożaru ma odpowiedzieć na jedno pytanie: którędy wyjść. Dobrze przygotowany plan czyta się w kilka sekund – pokazuje miejsce obserwatora, najkrótszą drogę do wyjścia ewakuacyjnego, lokalizację gaśnic i hydrantów oraz punkt zbiórki. Zasady tworzenia planów graficznych opisuje norma PN-ISO 23601, a obowiązek posiadania planu ewakuacji wynika pośrednio z przepisów o instrukcji bezpieczeństwa pożarowego. W tym artykule pokazujemy krok po kroku, jak opracować plan ewakuacji budynku: od inwentaryzacji dróg ewakuacyjnych, przez dobór znaków według PN-EN ISO 7010, po rozmieszczenie plansz i zasady aktualizacji.

Czym jest plan ewakuacji i kto musi go posiadać?

Plan ewakuacji to graficzne przedstawienie rzutu kondygnacji z zaznaczonymi drogami i wyjściami ewakuacyjnymi, lokalizacją sprzętu przeciwpożarowego oraz punktem zbiórki. Jego zadaniem jest umożliwienie osobie nieznającej budynku szybkiego wyboru drogi wyjścia.

Przepisy nie posługują się wprost pojęciem „plan ewakuacji” jako odrębnym obowiązkiem, ale wymagają czegoś bardzo zbliżonego. Zgodnie z rozporządzeniem MSWiA z 7 czerwca 2010 r. w sprawie ochrony przeciwpożarowej budynków instrukcja bezpieczeństwa pożarowego zawiera plany obiektów z warunkami ochrony przeciwpożarowej, w tym z rozmieszczeniem urządzeń przeciwpożarowych, dróg ewakuacyjnych i miejsc usytuowania sprzętu.

Obowiązek opracowania instrukcji dotyczy obiektów przeznaczonych do wykonywania funkcji użyteczności publicznej, zamieszkania zbiorowego, produkcyjnych, magazynowych i inwentarskich. Wyłączone są obiekty o kubaturze brutto poniżej 1000 m³ – a dla budynków inwentarskich poniżej 1500 m³ – oraz obiekty inne niż budynki o powierzchni strefy pożarowej mniejszej niż 1000 m². Wyłączenie to nie działa, gdy w obiekcie występuje strefa zagrożenia wybuchem.

Plan ewakuacji a instrukcja bezpieczeństwa pożarowego – jaka jest różnica?

Instrukcja bezpieczeństwa pożarowego to dokument opisowy dla zarządcy i służb, a plan ewakuacji – plansza informacyjna dla użytkownika budynku. Plany wchodzą w skład instrukcji, ale pełnią inną funkcję i mają innego odbiorcę.

• Instrukcja bezpieczeństwa pożarowego – zawiera warunki ochrony przeciwpożarowej, wykaz urządzeń i terminów ich przeglądów, zasady postępowania na wypadek pożaru, organizację ewakuacji, zasady zabezpieczania prac niebezpiecznych pożarowo oraz plany obiektu
• Plan ewakuacji wywieszany w budynku – uproszczony rzut kondygnacji przeznaczony dla osób przebywających w obiekcie, czytelny bez przygotowania i bez legendy tekstowej dłuższej niż kilka pozycji
• Plany dla ekip ratowniczych – bardziej szczegółowe, obejmujące usytuowanie budynku, przyłącza, wyłączniki i miejsca składowania materiałów niebezpiecznych pożarowo

W praktyce zarządcy popełniają błąd polegający na wywieszaniu w korytarzu planu pochodzącego z dokumentacji projektowej. Taki rysunek zawiera wymiary, opisy pomieszczeń technicznych i warstwy branżowe – wszystko, co utrudnia szybkie odczytanie drogi wyjścia. Plan ewakuacji to nie rzut architektoniczny, lecz jego uproszczenie.

Co powinien zawierać plan ewakuacji?

Zasady projektowania planów ewakuacji opisuje norma PN-ISO 23601 dotycząca identyfikacji bezpieczeństwa i znaków planów ewakuacji. Określa ona zawartość planszy, zasady kolorystyki, wielkość znaków, skalę oraz sposób orientacji rysunku.

• Uproszczony rzut kondygnacji – ściany, drzwi, korytarze i klatki schodowe w stopniu szczegółowości wystarczającym do orientacji, bez zbędnych opisów
• Oznaczenie „Ty jesteś tutaj” – punkt odniesienia dla osoby czytającej plan; bez niego plansza traci podstawową funkcję
• Drogi ewakuacyjne z kierunkiem ruchu – od miejsca obserwatora do najbliższych wyjść ewakuacyjnych, z zaznaczeniem drogi alternatywnej
• Wyjścia ewakuacyjne – oznaczone znakami zgodnymi z PN-EN ISO 7010
• Lokalizacja sprzętu – gaśnice, hydranty wewnętrzne, ręczne ostrzegacze pożarowe, apteczki, a w razie potrzeby także sprzęt ewakuacyjny
• Punkt zbiórki – miejsce zbiórki do ewakuacji, oznaczone znakiem E007
• Legenda – objaśnienie użytych znaków, zwięzłe i umieszczone poza obszarem rzutu
• Instrukcja postępowania – krótkie zasady zachowania w razie pożaru, z numerem alarmowym
• Dane planu – nazwa obiektu, oznaczenie kondygnacji, data opracowania i numer wersji oraz informacja o autorze

Osobną, często pomijaną zasadą jest orientacja rysunku. Plan powinien być zwrócony zgodnie z kierunkiem patrzenia osoby stojącej przed planszą – to, co znajduje się po jej prawej stronie, ma być po prawej stronie rysunku. Plan powieszony „północą do góry” w korytarzu skierowanym na południe wymusza obracanie mapy w głowie, czyli dokładnie to, na co w sytuacji pożaru nikt nie ma czasu.

Jak stworzyć plan ewakuacji krok po kroku?

Opracowanie planu ewakuacji przebiega w ustalonej kolejności: od ustalenia stanu faktycznego, przez wyznaczenie dróg, po druk i montaż plansz. Pominięcie pierwszego kroku jest przyczyną większości nieaktualnych planów wiszących dziś w budynkach.

• Krok 1. Inwentaryzacja stanu faktycznego – sprawdzenie w terenie układu pomieszczeń, drzwi, kierunków ich otwierania oraz rzeczywistej lokalizacji sprzętu; dokumentacja projektowa bywa starsza od ostatniej przebudowy
• Krok 2. Ustalenie warunków ewakuacji – liczba osób, długości przejść i dojść ewakuacyjnych, szerokości wyjść, liczba i rozmieszczenie klatek schodowych
• Krok 3. Wyznaczenie dróg ewakuacyjnych – dla każdego punktu kondygnacji droga podstawowa i, tam gdzie to możliwe, alternatywna; drogi prowadzi się do wyjść na zewnątrz lub do innej strefy pożarowej
• Krok 4. Wyznaczenie punktu zbiórki – w bezpiecznej odległości od budynku, poza zasięgiem oddziaływania pożaru i poza drogą dojazdu pojazdów pożarniczych
• Krok 5. Naniesienie sprzętu i urządzeń – gaśnice, hydranty, ręczne ostrzegacze pożarowe, przeciwpożarowy wyłącznik prądu, główny zawór gazu
• Krok 6. Przygotowanie planszy – uproszczenie rzutu, dobór skali, orientacja zgodna z ustawieniem obserwatora, legenda i instrukcja postępowania
• Krok 7. Weryfikacja – sprawdzenie zgodności z instrukcją bezpieczeństwa pożarowego i faktycznym oznakowaniem w budynku; rozbieżności eliminuje się przed drukiem
• Krok 8. Druk i montaż – plansze w trwałym wykonaniu, umieszczone w punktach decyzyjnych na wysokości wzroku
• Krok 9. Zapoznanie użytkowników – omówienie planu podczas szkolenia, a następnie sprawdzenie go podczas praktycznego ćwiczenia ewakuacji

Dla obiektów prostych – małego biura, przedszkola, lokalu usługowego – cały proces zamyka się w kilku godzinach pracy. W obiektach wielokondygnacyjnych, z wieloma strefami pożarowymi i zmiennym użytkowaniem, opracowanie planów zleca się specjaliście, który przygotowuje je razem z instrukcją bezpieczeństwa pożarowego.

Znaki ewakuacyjne i ochrony przeciwpożarowej na planie

Znaki użyte na planie ewakuacji muszą być tymi samymi znakami, które wiszą w budynku. Spójność planszy i oznakowania to warunek, by plan był czytelny w ruchu, a nie tylko przy spokojnym oglądaniu.

• E001 i E002 – wyjście ewakuacyjne, w wariancie lewym i prawym
• E007 – miejsce zbiórki do ewakuacji
• F001 – gaśnica
• F002 – wąż gaśniczy, w praktyce oznaczenie hydrantu wewnętrznego
• F005 – ręczny ostrzegacz pożarowy

Kody pochodzą z normy PN-EN ISO 7010, która ujednolica piktogramy bezpieczeństwa. Znaki ewakuacyjne stosowane w budynkach mają najczęściej wykonanie fotoluminescencyjne, opisywane klasami luminescencji – w polskich obiektach najczęściej spotyka się klasy B i C, a rozwiązania o najwyższej luminancji stosuje się w tunelach i obiektach podziemnych. Kompletne znaki ewakuacyjne i ochrony przeciwpożarowej dobiera się do wielkości pomieszczeń: odległość rozpoznania znaku zależy od wysokości piktogramu i sposobu jego oświetlenia.

Gdzie umieścić plany ewakuacji w budynku?

Plany umieszcza się w punktach decyzyjnych – tam, gdzie użytkownik wybiera kierunek ruchu. Plansza w miejscu, którego nikt nie mija, nie spełnia swojej funkcji, nawet jeśli została opracowana wzorowo.

• Hol wejściowy i recepcja – pierwszy kontakt osoby przychodzącej z budynkiem
• Przedsionki klatek schodowych – miejsce wyboru drogi w pionie
• Skrzyżowania korytarzy – punkty, w których droga się rozgałęzia
• Windy i strefy oczekiwania – miejsca, gdzie ludzie zatrzymują się na dłużej
• Pokoje w obiektach noclegowych – plan kondygnacji z zaznaczonym położeniem pokoju, typowy w hotelach
• Sale konferencyjne i widowiskowe – przy wejściach, dla osób nieznających układu obiektu

Wysokość montażu dobiera się tak, aby środek planszy znajdował się mniej więcej na wysokości wzroku osoby dorosłej. W obiektach użytkowanych przez dzieci – szkołach i przedszkolach – stosuje się montaż nieco niższy, dostosowany do rzeczywistych użytkowników budynku.

Najczęstsze błędy w planach ewakuacji

Poniższe usterki powtarzają się w obiektach niezależnie od ich wielkości. Każda z nich sprawia, że plan przestaje działać w sytuacji, dla której został stworzony.

• Brak oznaczenia „Ty jesteś tutaj” – najczęstszy błąd; bez punktu odniesienia plansza jest tylko rysunkiem budynku
• Plan niezgodny ze stanem faktycznym – po przebudowie, zmianie aranżacji open space lub zamurowaniu przejścia
• Droga prowadząca przez drzwi zamykane na klucz – klasyczny problem obiektów handlowych i magazynowych
• Zbyt szczegółowy rysunek – rzut projektowy z wymiarami zamiast uproszczonego schematu
• Zła orientacja planszy – rysunek niezgodny z kierunkiem patrzenia obserwatora
• Sprzęt naniesiony „z projektu” – gaśnica na planie wisi w innym miejscu niż w rzeczywistości
• Punkt zbiórki na drodze pożarowej – ludzie gromadzą się tam, gdzie mają wjeżdżać pojazdy ratownicze
• Brak daty i numeru wersji – nie sposób ustalić, czy plansza była aktualizowana po ostatnich zmianach w obiekcie

Aktualizacja planu i sprawdzenie go w praktyce

Plan ewakuacji jest dokumentem żywym – traci ważność razem z każdą zmianą układu budynku. Instrukcję bezpieczeństwa pożarowego, której plany są częścią, aktualizuje się co najmniej raz na dwa lata, a także po zmianach sposobu użytkowania obiektu lub procesu technologicznego wpływających na warunki ochrony przeciwpożarowej.

• Przebudowa i zmiana aranżacji – nowe ścianki działowe, zamknięte przejścia, przeniesione wyjścia
• Zmiana przeznaczenia pomieszczeń – inna liczba osób oznacza inne warunki ewakuacji
• Zmiana lokalizacji sprzętu – przeniesione gaśnice i hydranty wymagają korekty planszy
• Wnioski z ćwiczeń – praktyczne sprawdzenie warunków ewakuacji ujawnia miejsca, w których ludzie mimo planu wybierają inną drogę

Najlepszym testem planu jest ćwiczenie ewakuacji z udziałem osób, które nie brały udziału w jego opracowaniu. Jeśli ktoś zatrzymuje się przed planszą na dłużej niż kilka sekund albo rusza w przeciwną stronę – problem leży w planie, a nie w użytkowniku.

Plan ewakuacji a wyposażenie budynku

Plan ewakuacji opisuje rzeczywistość, której nie da się poprawić samą planszą. Jeśli na rysunku zaznaczono gaśnicę, hydrant i oświetlenie ewakuacyjne, to sprzęt ten musi być w budynku, we wskazanych miejscach i w stanie sprawnym.

W praktyce opracowanie planu bywa okazją do uporządkowania wyposażenia. Podczas inwentaryzacji wychodzą na jaw braki w oznakowaniu, gaśnice zastawione meblami, przepalone oprawy awaryjne i miejsca, w których nie ma znaku kierunkowego mimo zmiany układu korytarzy. To typowy moment na uzupełnienie oświetlenia awaryjnego i ewakuacyjnego oraz podręcznego sprzętu gaśniczego.

Znaki ewakuacyjne i ochrony przeciwpożarowej, oprawy awaryjne, gaśnice i sprzęt ewakuacyjny znajdziesz w wyposażeniu obiektów w sklepie Hydronetka.pl. Jeśli planujesz przy okazji rozbudowę detekcji, warto zestawić dobór z elementami systemu sygnalizacji pożaru – to alarm, a nie plansza, uruchamia ewakuację.

Najczęściej zadawane pytania

Kto musi mieć plan ewakuacji?

Plany obiektu są częścią instrukcji bezpieczeństwa pożarowego, a tę opracowuje się dla obiektów użyteczności publicznej, zamieszkania zbiorowego, produkcyjnych, magazynowych i inwentarskich. Wyłączone są obiekty o kubaturze brutto poniżej 1000 m³ (inwentarskie poniżej 1500 m³) oraz obiekty inne niż budynki o powierzchni strefy pożarowej poniżej 1000 m² – chyba że występuje w nich strefa zagrożenia wybuchem.

Jaka norma opisuje plany ewakuacji?

PN-ISO 23601 dotycząca identyfikacji bezpieczeństwa i znaków planów ewakuacji. Określa zawartość planszy, kolorystykę, wielkość znaków, skalę oraz zasadę orientacji rysunku zgodnie z kierunkiem patrzenia obserwatora. Same piktogramy pochodzą z PN-EN ISO 7010.

Co musi znaleźć się na planie ewakuacji?

Uproszczony rzut kondygnacji, oznaczenie „Ty jesteś tutaj”, drogi ewakuacyjne z kierunkiem ruchu, wyjścia ewakuacyjne, lokalizacja gaśnic, hydrantów i ręcznych ostrzegaczy pożarowych, punkt zbiórki, legenda, krótka instrukcja postępowania oraz dane planu: nazwa obiektu, kondygnacja, data i numer wersji.

Jak często aktualizuje się plan ewakuacji?

Instrukcję bezpieczeństwa pożarowego wraz z planami aktualizuje się co najmniej raz na dwa lata, a także po każdej zmianie sposobu użytkowania obiektu lub procesu technologicznego, która wpływa na warunki ochrony przeciwpożarowej. W praktyce plan koryguje się po każdej przebudowie i po zmianie lokalizacji sprzętu.

Gdzie wiesza się plany ewakuacji?

W punktach decyzyjnych: w holu wejściowym, przy klatkach schodowych, na skrzyżowaniach korytarzy, przy windach oraz przy wejściach do sal konferencyjnych. W obiektach noclegowych plan kondygnacji z zaznaczonym położeniem pokoju umieszcza się także w pokojach. Plansze montuje się na wysokości wzroku użytkowników.